Gençlerin Hayalleriyle Oynamayın: Üniversite Tercih Döneminde Post-Truth Tuzağı

Vaktiyle Sovyetler Birliği, ABD ve bir başka ülke arasında bir yarış düzenlenir. Yarışı ABD kazanır, Sovyetler ikinci olur. Ertesi gün Sovyet gazeteleri şu manşeti atar: "SSCB ikinci oldu, ABD ise sondan üçüncü."

Söylenen yanlış değildir; ama hakikati yansıttığını söylemek de mümkün değildir. Çünkü doğru bilgi, bağlamından koparıldığında gerçeği aydınlatmak yerine algıyı şekillendiren bir araca dönüşebilir.

İşte bugün "post-truth" denilen olgu tam da budur. Artık insanlar çoğu zaman gerçeğin tamamına değil, kendilerine sunulan çarpıcı başlıklara, duygularına hitap eden söylemlere ve sosyal medyada hızla dolaşıma giren paylaşımlara inanıyor. Gerçeğin kendisinden çok, onun nasıl sunulduğu önem kazanıyor.

Bu durum yalnızca siyasette karşımıza çıkmıyor. Akademi dünyasında da benzer örnekleri görmek mümkün. Özellikle üniversite tercih dönemlerinde sosyal medya hesaplarından yapılan bazı paylaşımlar dikkatle incelenmeli. Çünkü kimi zaman teknik olarak doğru görünen bir ifade, eksik bırakılan bilgiler nedeniyle bambaşka bir algı oluşturabiliyor.

Yıllar önce bunun ilginç bir örneğine rastlamıştım. Bir vakıf üniversitesi, "İlimizdeki vakıf üniversiteleri arasında ikinci sıradayız." diye bir paylaşım yapmıştı. İlk bakışta etkileyici görünüyor; fakat insanın aklına şu sorular geliyor: O ilde kaç kaç üniversite var ki ve bunların kaçı vakıf üniversitesi?

Soruların cevabı verilmediğinde geriye yalnızca etkileyici bir cümle kalıyor.

Tam da burada post-truth devreye giriyor. Çünkü mesele, açıkça yalan söylemek değil; eksik bilgiyi öne çıkararak insanların zihinlerinde istenen algıyı oluşturabilmek.

Bu bana Tosun Paşa filmini hatırlatıyor. Kemal Sunal'ın canlandırdığı karakter, yaşadığı kimlik karmaşasının sonunda "Herkes paşa... Sen de paşasın, ben de paşayım, o da paşa." diye isyan ediyordu.

Bugün de kimi zaman benzer bir tabloyla karşılaşıyoruz. Herkes birinci, herkes en başarılı, herkes lider...

Örneğin memleketim memleketimde yalnızca bir devlet üniversitesi bulunuyor. Eğer memleketimdeki o üniversite,  "X  Üniversitesi, X şehrinin en başarılı üniversitesi seçildi." şeklinde bir paylaşım yapsa bu teknik olarak yanlış olmayabilir; ancak okuyucuya yeni bir bilgi de sunmaz. Buna rağmen başlık, farkında olmadan güçlü bir başarı algısı oluşturabilir.

Geçtiğimiz günlerde moleküler biyoloji ve genetik alanındaki akademik yayınlara ilişkin bir paylaşım gördüm. Adını pek çok kişinin ilk kez duyacağı bir üniversite, üst sıralarda yer alıyordu; ancak en basitinden sıralamanın hangi yılları kapsadığı bilgisi bile belirtilmiyordu.

Oysa akademik sıralamalar tek tip değildir. Aynı üniversite, kullanılan ölçüte göre farklı sıralarda yer alabilir. Dünya üniversite sıralamaları, alan bazlı değerlendirmeler, yayın sayıları, atıf etkisi, uluslararası iş birlikleri veya öğrenci memnuniyeti gibi birbirinden farklı göstergeler kullanılabilir. Ölçüt açıklanmadığında ise sıralama, bilgi vermekten çok algı üretmeye hizmet eder.

Daha da düşündürücü olan ise bu paylaşımların sorgulanmadan onlarca yüzlerce kez beğenilmesi ve paylaşılmasıdır. Böylece eksik bilgi, sosyal medyanın hızında dolaşıma girer. Eğer bu paylaşımlar nedeniyle tek bir öğrenci bile kendisi için doğru olmayan bir tercih yaparsa bunun sorumluluğunu kim üstlenecek?

Sevgili gençler, sevgili veliler;

Tercih döneminde gördüğünüz her sıralamaya, her "birinciyiz", "lideriz", "zirvedeyiz" paylaşımına aynı soruyu sorun: Neye göre?

Veri hangi kurumdan alınmış? Hangi yılın verisi kullanılmış? Karşılaştırma kaç üniversite arasında yapılmış? Ölçüt nedir? Kaynağı nerede?

Eleştirel düşünmek, her bilgiye peşinen karşı çıkmak değildir; doğru soruları sorabilmektir.

Üniversite tercihi, birkaç yıllık bir eğitim kararından çok daha fazlasıdır. Bir gencin geleceğini, mesleğini ve hayatını şekillendirecek önemli bir dönüm noktasıdır. Bu nedenle kararınızı sosyal medyada dolaşan gösterişli sloganlara göre değil; güvenilir verileri inceleyerek, uzman görüşü alarak ve farklı kaynakları karşılaştırarak verin.

Çünkü hakikat, en yüksek sesle söylenen değil; en sağlam kanıtlarla desteklenendir.